ΜΑΥΡΟ: ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΣΗ
Τι είναι το μαύρο; Σύμφωνα με την χρωματική θεωρία δεν πρόκειται για χρώμα, αλλά για την έλλειψη φωτός. Παράλληλα, η χρήση του μαύρου στον εικαστικό χώρο τυγχάνει μιας σπουδαίας θεώρησης, που σύμφωνα με αυτήν ένα συμπαγές μαύρο τετράγωνο αναπαριστά τα πάντα, όντας εν δυνάμει η αρχή κάθε μορφής. Βλέπετε ήδη αυτό που εκτιμώ στην «έννοια» του μαύρου, το οποίο στο ίδιο πλαίσιο ενσαρκώνει την πλήρη απουσία αλλά και την παρουσία, το ζενίθ και το ναδίρ. Μιλήσαμε για το μαύρο στον εικαστικό χώρο, μόνο και μόνο για να απαλλαχθούμε από τον χαρακτηρισμό «χρώμα» νωρίς, εφεξής θεωρήστε το μαύρο ως σύμβολο, ως την μαγική λέξη αυτού του κειμένου, που δεν φέρει παρά βρίσκει κάθε φορά την έννοια της.
Ας επιμείνουμε λίγο ακόμα στο ορατό μαύρο γύρω μας: Σταθμός πρώτος οι σταυροί, τα γράμματα και το μελάνι. Από τα πρώτα δείγματα της τυπογραφίας, όπου το μαύρο μελάνι γίνεται το μέσο της σκέψης, ως τα «Α» της αναρχίας και τις μαύρες της σημαίες, μα και ως τους απάνθρωπους μαύρους αγκυλωτούς σταυρούς, η παρουσία του είναι σταθερή και επιφορτισμένη με ιδέες, ιδεολογίες και αφηγήματα. Η δύναμη του έγκειται στο γεγονός ότι μέσω του μαύρου η ανθρωπότητα ενσάρκωσε σταθερά κάθε της ιδέα, σπουδαία, βλαβερή, ολέθρια ή σωτήρια. Και θα απορείτε τώρα, πoιο το νόημα μιας τέτοιας ανάλυσης, μιας ψηλάφησης του πιο συνηθισμένου; Αν έχετε αυτή την απορία, τότε σας αγαπώ, γιατί μόλις δώσατε την ευκαιρία στον εαυτό σας να γνωρίσετε και να αγαπήσετε πραγματικά τη μεγάλη Τέχνη! Σύμφωνα με τον Μιχαήλ Άγγελο η τέχνη είναι σπουδαία όταν δεν είναι φανερός ο μεγάλος κόπος που έχει καταβληθεί από τον δημιουργό για το έργο, κάντε ένα βήμα πίσω και δείτε τη σκέψη: Ποτέ δεν θα διακρίνεις τίποτε μες στην μαυρίλα, είναι το υλικό και ο τρόπος της μεγάλης τέχνης. Εάν αποδεχτούμε ότι μεγάλη τέχνη είναι η Πολιτική σκέψη, η Τυπογραφία, ή η ζοφερή πραγματικότητα του Πολέμου, τότε ξέρουμε το υλικό του μεγαλείου -επί καλού ή κακού-.
Δεύτερος σταθμός μας, η κοσμική σκιά. Αν η πλήρης έλλειψη φωτός μοιάζει με το μαύρο, τότε θα μπορέσουμε να το γνωρίσουμε πέραν απ’ τα όρια του σύμπαντος μας, εκεί που ακόμα δεν πρόφτασε καμία αχτίδα φωτός. Μα μη γελιόμαστε, ξέρουμε καλά πως αν αυτό είναι αληθινά το μαύρο, τότε δεν θα το δούμε ποτέ, γιατί βλέπουμε μόνο παρόντος του φωτός και δεν ξέρω αν η ανθρωπότητα είχε ποτέ το κουράγιο να κλείσει πισθάγκωνα τα βλέφαρα για να γνωρίσει το μαύρο… Προσωπικά, θεωρώ πως το μαύρο είναι μια παρεξήγηση μεταξύ της σκοτεινιάς της νύχτας με το πραγματικό σκοτάδι. Έτσι, καταλήγουμε στο ότι μαύρο είναι ο τρόπος που εφηύρε ο άνθρωπος, για να περιγράψει αυτό που δεν θα μπορέσει ποτέ να δει. Δηλαδή έχουμε ένα όνομα για ό,τι άρρητο; Πιθανότατα, και το όνομα αυτού μαύρο!
Τρίτος σταθμός -και τελευταίος- η μαύρη λογοτεχνία. Καταραμένοι ποιητές και λογοτέχνες, μερικοί από τους μεγαλύτερους νόες που υπήρξαν, όλοι τους βουτηγμένοι στο μαύρο, καθείς με την δική του αδιόρατη υφή και απόχρωση. Μα θέλω να σταθώ στον Ντοστογιέφσκι -που δεν θεωρείται τόσο μαύρος παρά σκοτεινός- και στο Υπόγειο του ειδικά. Εκεί εντοπίζω συχνά τη μαύρη ψυχή, που συνομιλεί με τη σκέψη, τη λογική και την ανάλυση του παράλογου, του πάθους, του άκρατου ψυχισμού και τις ακραίες στιγμές της ανθρώπινης κατάστασης. Ενώ το παράδειγμα αυτό δεν αφορά την παραδεκτή μαύρη λογοτεχνία -όπως θα ήταν ο Μπωντλαίρ ή Βωδελαίρος κατά Ροΐδη, ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, ή η ελληνική περίπτωση του Καρυωτάκη-, χρησιμεύει για να τονιστεί εύκολα πόσο μπορεί να διαφέρει ο τόνος του μαύρου, μα ταυτόχρονα η ουσία να είναι ίδια, γιατί, τελικά, μαύρο είναι το μέτρο του βάθους ή του ύψους -ένα και το αυτό, με το ενδιάμεσο τους ένα φωτεινό ευχάριστο διάλειμμα-.
Έκτακτος σταθμός, το κενό του μαύρου. Αν και το μαύρο στον υλικό κόσμο αναπαριστά το κενό, το τίποτα, όπως εξήγησα μπορεί να αναπαριστά το όλον σαν έννοια στα χέρια της ανθρωπότητας. Οπότε, καταλαβαίνετε τον διττό χαρακτήρα του, όλον και τίποτα σιαμαία. Εδώ έγκειται η διαχρονικότητα, άρα και η αξία, του μαύρου, γιατί είναι έννοια Ηρακλείτια, διττή, που συνδυάζει τα απόλυτα αντίθετα και συνεχίζει να υπάρχει. Επιτρέψτε μου εδώ να σημειώσω το εξής, η έννοια του διττού στην ίδια χρονική στιγμή εντός του χωροχρόνου έχει τεθεί επιστημονικά από την κβαντομηχανική, αλλά πολύ νωρίτερα -σε επίπεδο σκέψης περί του κόσμου- τέθηκε από τους Προσωκρατικούς. Δίχως καμία πρόθεση για κάποια κακόγουστη παρερμηνεία της πραγματικότητας, αλλά ακολουθώντας το νήμα της ανθρώπινης σκέψης στο διεθνές και αιώνιο πεδίο, δεν μπορώ παρά να διαπιστώσω την κρυφή ερμηνευτική δεινότητα ενός “χρώματος” ή του απόλυτου ερμηνευτικού κλειδιού μας: του μαύρου!
Καταλήγοντας, ελπίζω να σχημάτισα μια παλέτα δίχως οπτικό ενδιαφέρον για τον τυχαίο θεατή, αλλά εσείς να διακρίνετε τις αδιόρατες υφές του μαύρου. Μια χρήσιμη σκέψη, η οποία αποτέλεσε και κίνητρο του κειμένου, είναι ότι θεωρώ το «μαύρο» αδιαμφισβήτητο ερμηνευτικό κλειδί, με υπεραξία, καθώς φέρει πολλαπλές έννοιες και συνάμα αφήνει ανοιχτό το ερώτημα της έννοιας του. Μετά από όλα αυτά δεν ξέρω, μήπως είναι προτιμότερο ενός φωτεινού, ένα μαύρο μέλλον;
Artwork: Δημήτρης Κιούσης
